Pleidooi voor een open democratie: politieke actie is geen bendevorming

9 mei 2012 rubriek: Landbouw & visserij | Reageren uitgeschakeld

Actie tegen ggo-proefveld, Wetteren 2011 (foto: Gerart/DeWereldMorgen.be)

Een jaar geleden voerden vijfhonderd mensen een actie tegen een veldproef met genetisch gemanipuleerde aardappelen van BASF, het VIB, ILVO, Ugent en de Hogeschool Gent. Dat ze nu vervolgd worden voor bendevorming is buiten proportie. 

Meer dan 100 mensen uit de politiek, academische-, milieu en vakbeweging ondertekenden, net als ik, een open brief om dat aan te klagen. Hieronder de volledige open brief.

De ggo-aardappelen werden getest op hun resistentie tegen aardappelziekte. De actie bestond uit een boeren-en infomarkt, een debat over een alternatief landbouwmodel, een betoging en een actie van burgerlijke ongehoorzaamheid.

Enkele actievoerders betraden het veld om bio-aardappelen te planten ter vervanging van een aantal ggo aardappelen. Ze hebben daarbij de wet overtreden, dat deden ze bewust en geweldloos. De reactie bij de publieke opinie was, ook onder invloed van de eenzijdige informatie in de media, scherp veroordelend. Er was sprake van geweldpleging, een gebrek aan waardering voor het werk van anderen, het niet respecteren van wettelijk goedgekeurde experimenten. In enkele gevallen ging de veroordeling van de actie zelfs crescendo in termen als terrorisme, vernieling, … “Je doet zoiets niet” en “Het moet bestraft worden” waren de grootste gemene delers van de afkeurende morele oordelen die over de actievoerders geveld werden in verschillende Vlaamse milieus.

De ondertekenaars van deze tekst verschillen onderling van mening over actiemiddelen om moeilijke materies zoals de GGO kwestie in het politiek debat aan bod te laten komen of hoe actievoerders in dit geval ‘berecht’ moesten worden. Maar ze zijn het eens over de negatieve gevolgen van de beklemtoning van de ‘schuldvraag’ voor het politieke debat. Twee politiek zeer belangrijke debatten worden door de schuldvraag naar de achtergrond verwezen: het debat over gezonde en eerlijke landbouw en voedselvoorziening; het debat over de toekomst van de democratie in Vlaanderen. Beide debatten zijn grondig verweven met elkaar.

Eerlijke en gezonde landbouw en voeding
Er wordt lankmoedig omgesprongen met openluchtexperimenten voor nieuwe ggo teelten. Het verhaal dat leidde tot de actie op het proefveld in Wetteren in mei 2011 is dank zij de media grotendeels gekend: officieel was toelating gegeven maar de bevoegde Ministers hebben de adviezen en bezwaren van enkele experts en een grote groep burgers niet ernstig genomen. Verenigingen actief in de milieu-en landbouwsector hadden zich reeds lang voor de actie verenigd om de bevoegde Ministers en de Bioveiligheidsraad te informeren over “het bestaan van plaagresistente aardappelen bekomen via verdelingsmethodes en die minder risico met zich meebrengen dan genetische manipulatie”. Deze verenigingen die in hun rangen competente bio-ingenieurs tellen waarschuwden dat het voorzorgsprincipe voor dit soort openluchtproeven niet gerespecteerd wordt, dat de mogelijke milieu-impact, de gevolgen voor de boerenlandbouw en het besmettingsrisico van gangbare en bio-producten onderschat zijn.

De aanvraagprocedure voor een nakende proef met transgene maïs te Wetteren getuigt dat de overheid weinig geleerd heeft uit de gebeurtenissen van het voorbije jaar. De aanvraag gaat uit van het Vlaams Instituut voor Biotechnologie – een partneriaat van de Vlaamse overheid en vier Vlaamse Universiteiten. Het VIB heeft langlopende samenwerkingsverbanden met bedrijven zoals BASF en Bayer. Meer dan duizend mensen hebben bij de Federale overheidsdienst voor volksgezondheid een bezwaarschrift ingediend tegen dit nieuwe proefveld. De Bioveiligheidsraad gaf opnieuw een verdeeld positief advies. Ze stelde bovendien de wetenschappelijke en maatschappelijke relevantie van deze drie jaar durende test in vraag. Desondanks zetten de betrokken ministers in een collegiale beslissing het licht op groen. De verlenging van de aardappelenproef te Wetteren voor dit jaar blijft voorlopig onduidelijk.
De gang van zaken in de toelatingsprocedures voor de lopende dossiers voor open veld ggo experimenten roept een aantal bedenkingen op. Een eerste is dat de procedures mank lopen en verre van open zijn. Ten tweede en belangrijker nog is dat het gemak waarmee met de procedures omgesprongen wordt ook verwijst naar de lichtzinnigheid waarmee het debat over de toekomst van onze landbouw en haar betekenis voor de volksgezondheid (niet) gevoerd wordt. Een grondig en goed voorbereid beleidsoriënterend overleg hierover met alle lagen van de bevolking is noodzakelijk.

De toekomst van onze democratie
De “schuldvraag” bij de ggo acties heeft de discussie over de toestand van onze landbouw en voedselvoorziening slechts gedeeltelijk overtrokken. Maar in het debat over de staat van onze democratie speelt ze een fundamenteler rol. De teneur hier was en is “De schuldigen moeten gestraft worden.” Meest duidelijk in die logica was vorig jaar het onmiddellijk ontslag van onderzoekster Barbara Van Dyck om dringende redenen en zonder enige consultatie met haar directe diensthoofden. Nog duidelijker dit jaar is de dagvaarding van elf van de activisten voor de Rechtbank van Dendermonde, op grond van het uitvoeren van of medewerking aan een “misdaad of wanbedrijf in bendevorm” volgens artikel 323 van het Strafwetboek. Activisten voor de rechtbank dagen op basis van bendevorming en hun doelbewuste wandaden op personen en eigendommen aanwrijven, gaat te ver. En is, zo argumenteren we, democratie-ondergravend.
Vooreerst leidt dit proces (opnieuw) de aandacht af van de kern van de zaak, namelijk de afwezigheid van een beleidsgericht debat over de toekomst van ons landbouw –en voedsel systeem en het betreffende wetenschappelijk onderzoek. De actievoerders hadden hierover een duidelijke boodschap en zijn pas tot de actie op het aardappelveld overgegaan nadat alle andere communicatiekanalen uitgeput waren. Ten tweede is dit proces een precedent. Het is de eerste keer in België dat activisten op basis van acties van burgerlijke ongehoorzaamheid voor bendevorming vervolgd worden. Greenpeace die regelmatig over ‘gehoorzaamheidsschreef’ gaat is tot nu toe steeds de dans ontsnapt. Dat belooft voor de toekomst van de syndicale, sociale en politieke organisaties die straks met de spelregels in de hand bij elke demonstratie of andere actie zullen moeten nagaan of ze aan bendevorming of criminele activiteiten doen of niet. Koppel daaraan het schrikeffect. De vijandigheid jegens de actievoerders was zeer groot in het begin, de onzekerheid onder medestanders en lotsverbondenen leeft. Is het niet de bedoeling van regering, gerecht en ondernemingen ‘de schrik om aan dergelijk activisme deel te nemen levendig te houden?’ vragen velen zich af. Tenslotte is deze ontwikkeling in het aardappelendossier ontmoedigend omdat ze aantoont dat verschillende geledingen in de Vlaamse maatschappij nog niet begrepen hebben waarover het debat eigenlijk gaat.

Waarover gaat het dubbeldebat dan wel?
Wij eigenen ons het recht niet toe om de inhoud van dit dubbel-debat (landbouw- en voedselsysteem en toekomst van de democratie zelf) te bepalen. Maar om dit debat ernstig te kunnen voeren is openheid over de probleemstelling noodzakelijk. De vooropstelling dat ggo aardappelen de maatschappij vooruithelpen, is geen goed uitgangspunt, wel een onderzoekbare hypothese, naast andere betekenisvolle hypotheses over de bijdrage van gezonde bodem, bioteelten, kleinschalige landbouw, enz. Het debat vertrekt best vanuit een zo volledig mogelijk pluralistisch beeld van hoe landbouw- en voedselsysteem nu functioneren en in de toekomst verbeterd kunnen worden. Daarvoor is onderzoek nodig. Dat vergt tijd en uitwisseling over disciplines heen over onderzoeksvragen en gebruikte onderzoeksmethodes. Om maatschappelijk betekenisvol te zijn moet dat onderzoek in democratische overlegstructuren een informerende rol spelen. Dat betekent ook dat het beleid dat pluralistisch onderzoek ernstig moet nemen.

Dat brengt ons tot de tweede pijler van dit dubbeldebat: de toekomst van de democratie. We verdedigen hier geen samenzweringstheorie: dat de Minister-President het openbaar ministerie aangepord zou hebben, schrijven en denken we ook niet. Maar voorzichtigheid bij het omspringen met macht is geboden. Laat het openbaar ministerie zich niet beïnvloeden door de publieke of de politieke opinie van de meerderheid? Hoe moeten we de 250,000€ extra financiering voor dit ggo onderzoek vrijgegeven door Min. Lieten de dag na het voorval interpreteren? Moest de KU Leuven Rector Barbara Van Dyck werkelijk ontslaan? In al zijn geledingen maakt de democratie in het Westen een moeilijke periode door. Vlaanderen is daar niet vrij van. Veel beslissingen van machtsdragers zijn voor hun onderdanen – ook die behorend tot de goed opgeleide bevolking – on(be)grijpbaar geworden: te technisch, te beïnvloed door ‘oncontroleerbare krachten’ (Europa, de vrije markt, …), te veel toegespitst op procedures en wars van debat. De les voor de democratie uit de ggo saga is dat dringend nieuwe kanalen van effectief overleg geopend moeten worden: geen nieuwe commissies maar ‘participerend veldwerk’ Nieuwe vormen van politiek activisme wijzen op een mank-lopende communicatie binnen de democratie en niet -op het ontstaan van nieuwe categorie ‘niet-democraten’ die de democratische regels met de voeten zouden treden. De inhoudelijke boodschap die van de nieuwe generatie activisten uitgaat is dat (in casu) Vlaanderen zijn verhouding met zijn nog schaarse natuurlijke omgeving moet verbeteren, dat een groeiende groep burgers en migranten wachten op zinvol werk en een voldoende inkomen en dat het bestuursstelsel doorzichtiger en sociaal doelmatiger moet worden.
Mensen behandelen zoals de ggo activisten van Wetteren worden aangepakt, is geen stap in de goede richting. Men geeft Vlaanderen geen debatcultuur door bezorgde medeburgers de mond te snoeren; wel door hun aan te spreken en uit te nodigen deel te nemen aan een democratisering van inspraakkanalen, een vermaatschappelijking van het wetenschappelijk onderzoek en een betere afstemming tussen pluralistisch onderzoek en maatschappelijk doeltreffend overheidsbeleid.